Komputer złożony, kable podpięte, czas nacisnąć przycisk. Pierwsze uruchomienie potrafi stresować, zwłaszcza gdy przez dłuższą chwilę nic nie widać na ekranie. Poniżej przeprowadzamy Cię przez wszystko: co sprawdzić przed włączeniem, co ustawić w BIOS-ie, jak zainstalować system i sterowniki oraz co zrobić, gdy komputer nie chce wystartować.
W skrócie
- Przed włączeniem sprawdź zasilanie płyty, procesora i karty oraz osadzenie RAM-u.
- Monitor podłącz do karty graficznej, nie do płyty głównej.
- Pierwszy start może trwać kilka minut, bo płyta „uczy się” pamięci. Nie restartuj komputera.
- W BIOS-ie włącz XMP lub EXPO i sprawdź, czy widać wszystkie części.
- Po Windowsie zainstaluj sterowniki chipsetu i karty graficznej ze stron producentów.
Zanim naciśniesz przycisk: lista kontrolna
- Zasilanie płyty głównej: szeroka wtyczka 24-pin wciśnięta do końca.
- Zasilanie procesora: wtyczka 8-pin (często 4+4) w lewym górnym rogu płyty. Niektóre płyty mają dwie, wtedy przynajmniej jedna musi być podłączona.
- Zasilanie karty graficznej: wszystkie wymagane wtyczki. Złącze 12V-2x6 w nowych kartach Nvidii musi wejść całkowicie, bez szczeliny, aż do kliknięcia.
- RAM: kości wciśnięte tak, żeby zatrzaski same się zamknęły. Przy dwóch kościach zwykle używa się slotów A2 i B2, czyli drugiego i czwartego licząc od procesora. Sprawdź to w instrukcji płyty.
- Chłodzenie: folia zdjęta ze stopki, wentylator podpięty do złącza CPU_FAN, pompa AIO do złącza pompy lub zasilania.
- Przycisk Power: drobne kabelki z obudowy podpięte do złącza panelu przedniego zgodnie z instrukcją płyty.
- Monitor: kabel podłączony do karty graficznej. To najczęstszy powód „braku obrazu”.
- Zasilacz: przełącznik z tyłu w pozycji „I”.
Pierwsze włączenie: dlaczego ekran jest czarny?
Przy pierwszym starcie płyta przeprowadza trening pamięci, czyli dobiera ustawienia do Twoich kości RAM. Na platformie AM5 z DDR5 trwa to zwykle od kilkudziesięciu sekund do kilku minut, a z dużą ilością pamięci nawet dłużej. Wentylatory się kręcą, ekran jest czarny, a komputer może się raz czy dwa zrestartować. To normalne. Nie przerywaj tego procesu, odczekaj spokojnie kilka minut. Kolejne starty będą już szybkie.
Wiele płyt ma diody debug podpisane CPU, DRAM, VGA i BOOT. Podczas startu zapalają się po kolei. Jeśli któraś świeci na stałe dłużej niż ok. 30 sekund (poza pierwszym treningiem pamięci), wskazuje etap, na którym coś poszło nie tak:
| Dioda | Co oznacza | Co sprawdzić |
|---|---|---|
| CPU | Procesor nie startuje | Wtyczka zasilania procesora (8-pin), osadzenie procesora, za stary BIOS |
| DRAM | Problem z pamięcią | Osadzenie kości, właściwe sloty, test z jedną kością, wyłączenie XMP/EXPO |
| VGA | Brak karty graficznej | Osadzenie karty, kable zasilające karty, monitor podpięty do karty |
| BOOT | Brak systemu do uruchomienia | Dysk podłączony i widoczny w BIOS-ie, kolejność bootowania, pendrive z Windows |
Co ustawić w BIOS-ie
Do BIOS-u wchodzisz klawiszem Delete (czasem F2) zaraz po włączeniu komputera. Warto tam zajrzeć jeszcze przed instalacją Windows:
- Sprawdź, czy płyta widzi wszystko: właściwy model procesora, pełną ilość pamięci i wszystkie dyski.
- Włącz XMP (Intel) lub EXPO (AMD). Bez tego pamięć działa wolniej, niż napisano na pudełku, np. 4800 zamiast 6000 MT/s. Po włączeniu może nastąpić kolejny, dłuższy trening pamięci.
- TPM i Secure Boot. Windows 11 ich wymaga. Na nowych płytach są zwykle włączone domyślnie. TPM bywa opisany jako fTPM (AMD) albo PTT (Intel).
- Krzywa wentylatorów. Domyślne ustawienia zwykle są w porządku. Jeśli komputer jest głośny, możesz je złagodzić później.
- Aktualizacja BIOS-u. Jeśli płyta ma stary BIOS, aktualizacja zwykle poprawia stabilność pamięci i obsługę nowszych procesorów. Zrób ją najlepiej teraz, z pendrive’a, i nie wyłączaj komputera w trakcie.
Instalacja Windows
Pobierz z oficjalnej strony Microsoftu narzędzie Media Creation Tool i przygotuj pendrive (min. 8 GB). Podłącz go do komputera, uruchom z niego instalator (w BIOS-ie albo menu startowym, zwykle pod F8, F11 lub F12) i zainstaluj system na najszybszym dysku, najlepiej NVMe. Instalacja na nowym sprzęcie trwa zwykle kilkanaście minut.
Sterowniki: w jakiej kolejności
- Sterownik chipsetu ze strony AMD albo Intela (lub producenta płyty). Poprawia zarządzanie energią i działanie procesora.
- Sterownik karty graficznej ze strony Nvidii, AMD albo Intela. Ten z Windows Update bywa nieaktualny.
- Sieć, Wi-Fi i dźwięk ze strony producenta płyty, jeśli Windows nie zainstalował ich sam.
- Windows Update: puść aktualizacje do końca, nawet jeśli wymaga to kilku restartów.
Unikaj instalowania całych pakietów „narzędzi” producenta płyty, jeśli ich nie potrzebujesz. Często dorzucają programy działające w tle.
Sprawdź, czy wszystko działa jak należy
- Prędkość pamięci: w Menedżerze zadań, zakładka Wydajność, Pamięć. Powinna być taka, jak na pudełku.
- Odświeżanie monitora: w ustawieniach ekranu Windows ustaw np. 144 Hz lub więcej. Domyślnie bywa 60 Hz, a wiele osób przez miesiące gra, nie wiedząc o tym.
- Temperatury: program HWiNFO pokaże temperaturę procesora i karty. Odpal grę na kilkanaście minut i sprawdź, czy wszystko jest stabilne.
Komputer się nie włącza: co sprawdzić
| Objaw | Co zrobić |
|---|---|
| Nic się nie dzieje, żadnych świateł | Przełącznik na zasilaczu w pozycji „I”, kabel do gniazdka, wtyczka 24-pin, kabelki przycisku Power z obudowy |
| Wentylatory się kręcą, brak obrazu | Odczekaj kilka minut (trening pamięci), monitor podłączony do karty, sprawdź diodę debug |
| Komputer restartuje się w kółko | Trening pamięci albo niestabilne XMP/EXPO: odczekaj, potem wyczyść CMOS |
| Jest obraz, ale „no bootable device” | Brak systemu: zainstaluj Windows z pendrive’a i sprawdź kolejność bootowania |
| Wyłącza się w grach | Za słaby zasilacz albo przegrzewanie: sprawdź temperatury i moc zasilacza |
Czyszczenie CMOS
Gdy komputer zawiesił się po zmianie ustawień, np. po włączeniu XMP lub EXPO, zresetuj BIOS do ustawień fabrycznych. Wiele płyt ma przycisk Clear CMOS z tyłu. Na innych trzeba zewrzeć dwa piny opisane jako CLR_CMOS albo na kilka minut wyjąć baterię z płyty przy wyłączonym zasilaczu.
Procesor nowszy niż BIOS płyty
Jeśli świeci dioda CPU, a wszystko jest dobrze podłączone, płyta może mieć BIOS starszy niż procesor. Wtedy pomoże BIOS Flashback: wgrywasz plik BIOS-u na pendrive, wkładasz go w oznaczony port USB i naciskasz przycisk. Działa to nawet bez procesora i pamięci.
Jak pomaga MontowniaPC
Wiele problemów z pierwszym uruchomieniem bierze się z części, które do siebie nie pasują. Procesor z innym socketem, pamięć DDR4 w płycie DDR5, kości do laptopa czy za słaby zasilacz. Nasz konfigurator wyłapuje te błędy jeszcze przed zakupem: sprawdza socket procesora i płyty, typ pamięci, liczbę slotów, moduły SODIMM, moc zasilacza z zapasem na piki, a także miejsce w obudowie na kartę i chłodzenie. Dobiera też zalecaną moc zasilacza, co eliminuje najczęstszą przyczynę wyłączania się komputera w grach.
Czego konfigurator nie sprawdzi: wersji BIOS-u na płycie, którą dostaniesz ze sklepu, ani samego montażu. Dlatego warto kupić płytę z przyciskiem BIOS Flashback i trzymać się listy kontrolnej z tego poradnika. Przydatne mogą być też poradniki o kompatybilności części, pamięci RAM i doborze zasilacza.